راه سوم:  عصر پنجشنبه در رشت نشستی در نقد و بررسی تاریخ نهضت جنگل، از سوی مجمع اسلامی فرهنگیان گیلان برگزار شد.
دکتر پیروز مجتهدزاده از منظر جغرافیای سیاسی مباحثی را مطرح کرد. او با اشاره به مقتضیات بحث تاریخ در آن دوره گفت: آن دوره عصر کاپیتولاسیون بود؛ یعنی قدرت‌های خارجی به‌‌ویژه روس و انگلیس در داخل ایران بسیار فعال بودند. مهم‌تر از آن این بود که وقتی از کاپیتولاسیون صحبت می‌کنیم، این یعنی حضور خارجی‌ها در ایران قانونی بود. مجتهدزاده با اشاره به بحث‌های اغراق‌آمیز در این زمینه، گفت: «اغلب کسانی که با این یا آن قدرت وارد مذاکره شدند، در تاریخ‌های عجولانه به خیانت و جاسوسی و نوکری متهم شدند، درصورتی‌که لزوما این طور نیست. وقتی کاپیتولاسیون هست، یعنی حضور آن نیروها، قانونی است و بنابراین همان‌طور که افراد به وزارت دارایی می‌رفتند، به سفارت نیز می‌رفتند. می‌خواهم بگویم همان‌طور که افرادی را که به شاه‌عبدالعظیم پناهنده می‌شدند، نمی‌توانید متهم بکنید که اینها شاه‌عبدالعظیم را می‌پرستند؛ نمی‌شود گفت پناهندگان سفارت انگلیس هم سرسپرده انگلیس هستند.
او افزود: «به نظر من میرزاکوچک به اندازه کافی بزرگی دارد و شما نیاز ندارید که دیگران را بکوبید تا میرزاکوچک را بزرگ کنید. میرزا متفکر بود، آزادی‌خواه بود و برابری و برادری را برای مردم خودش می‌خواست. ما احتیاج نداریم که رضاخان را بکوبیم تا میرزاکوچک‌خان را بزرگ کنیم. مجتهدزاده ادامه داد: عموما بنده را به ‌عنوان منتقد میرزاکوچک‌خان می‌شناسند که این طور نیست. من به خود میرزا انتقاد ندارم، بلکه انتقاد من از برداشت‌هایی است که در اطراف این جنبش ایجاد شده است. وی ادامه داد: برخی نهضت جنگل و میرزا را در رقابت با رضاشاه می‌بینند که این حرف دقیقی نیست».
سخنران بعدی برنامه فیاض زاهد بود که به دوره‌های مختلف نهضت جنگل اشاره کرد و در تحلیلی هر کدام را به فاکتورهای زیادی وابسته دانست. او گفت یکی از مقاطع دوره‌ای است که میرزا، کسما و فومن را محل کنش خودش قرار می‌دهد. دوره بعد زمانی است که میرزا تمایل به مذاکره با روس‌ها پیدا می‌کند، جمهوری شکل می‌گیرد و بعد از مدتی نگاه روس‌ها به جمهوری شورایی در گیلان برمی‌گردد. اینجاست که نهضت قربانی می‌شود و معامله‌های بزرگ بین روس و انگلیس صورت می‌پذیرد و به حیات نهضت خاتمه داده شد.
دکتر فریدون شایسته نیز از منظر تاریخ محلی، مباحثی را مطرح کرد. او در بخشی از سخنان خود به ملک‌الشعرای بهار و دیدگاه‌های انتقادی او به نهضت جنگل اشاره کرد. شایسته گفت: «بهار، نهضت جنگل و قیام کلنل محمدتقی پسیان را تجزیه‌طلبی می‌داند که این درست نیست. او تنها نهضت شیخ محمد خیابانی را برجسته می‌کند. ما می‌دانیم که بهار با مشیرالدوله مخالفت داشت و رقیب هم بودند. تأیید شیخ محمد خیابانی به این دلیل است که مشیرالدوله او را کشته است و او از این تأیید و تکذیب‌ها منظور دیگری داشته است. بهار از موافقان قرارداد ١٩١٩ است. در برخی منابع حتی گفته شده ملک‌الشعرای بهار هم از این قرارداد منفعتی برد و بهره‌مند شد».