راه سوم: بیست و پنجمین نشست تخصصی توسعه در سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان گیلان با موضوع «کشاورزی و توسعه اقتصادی گیلان با تأکید بر زراعت برنج» با سخنرانی دکتر ناصرعظیمی دوبخشری عضو هئیت علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی در سالن اجتماعات سازمان برگزار  شد.

به گزارش راه سوم؛ در ابتدای این جلسه رئیس سازمان در سخنانی با بیان اینکه نشست‌های توسعه، وارد سومین سال برگزاری خود شده است، گفت: همه خواست‌ها، آرزوها، مسائل و مشکلات جامعه اعم از بیکاری، اشتغال، مسکن، رفاه و… در پهنه مفهوم «توسعه» بررسی می‌شود.

کیوان محمّدی برگزاری نشست‌های ماهیانه را در راستای گسترش مفهوم توسعه دانست و افزود: سخن گفتن درباره توسعه چیز جدیدی نیست. بنده با کسانی که نفس توسعه را زیر سوال می‌برند کاری ندارم. آنچه مسلم است توسعه کشور و استان می‌باشد و باید در این راه همچون کشورهای توسعه یافته بکوشیم.

وی پرداختن به مفهوم توسعه و پیگیری آن را یکی از مهم‌ترین مأموریت‌های سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان‌ها دانست و تصریح کرد: باید مفهوم توسعه را عمومیت ببخشیم و به یک اشتراک در معنا و لفظ برسیم. برای اینکه اشتراک در لفظ به اشتراک در معنا تبدیل شود نیازمند این هستیم که به مفهوم توسعه بیش از پیش پرداخته شود.

رئیس سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان گیلان  با بیان اینکه جایگاه توسعه در همه بخش‌ها اعم از کشاورزی، صنعت، شیلات و… باید تبیین شود، خاطرنشان کرد: توسعه یعنی استفاده از دیدگاه‌‌های انتقادی و نظرات سازنده و به این شکل می‌توانیم راه درست را انتخاب کنیم. به همین منظور در دو سال اخیر بر همین اساس و برای توسعه استان از اساتید و سخنران مختلفی دعوت کردیم و هیچگاه به گونه‌ای نبود که اگر کسی از نظر فکری هم‌نظر نباشد از وجودش بهره نبریم.

محمّدی از برگزاری همایش سراسری توسعه با حضور روسای استانی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی در رشت خبر داد و گفت: کشاورزی در گیلان به ویژه کشت برنج جزو موضوعات چالش برانگیز است، زیرا تولید این محصول صرفاً به دلیل ملاحظات اقتصادی نیست بلکه ممکن است دلایل دیگری هم داشته  و کارکردهای پنهان آن بر کارکردهای آشکار آن غالب باشد. لذا کشت برنج در گیلان فرآیند فرهنگی پیچیده‌ای دارد.

وی برنج‌زارهای گیلان را یکی از مزیت‌های استان در بخش گردشگری عنوان کرد و افزود: بخش کشاورزی در گیلان می‌تواند در جذب توریست مؤثر باشد و باید در این زمینه تلاش و کوشش فراوانی شود.

 

سهم کشاورزی در اقتصاد به طور مستمر رو به کاهش است

در ادامه نشست دکتر ناصر عظیمی دوبخشری عضو هئیت علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با بیان اینکه اهمیت فضایی کشت برنج در گیلان بسیار مهم است، گفت: کشت برنج در گیلان نقش غالب داشته و دارد.

وی با اشاره به نتایج سرشماری عمومی کشاورزی در سال ۸۲، افزود: براین اساس، در گیلان ۲۵۳ هزار هکتار زمین کشاورزی وجود دارد که ۱۶۰ هزار هکتار آن(معادل ۶۳ درصد) زیر کشت برنج است. آخرین سرشماری‌ها در سال ۹۳ نیز نشان می‌دهد که در ۱۲۷ هزار هکتار از ۲۰۹ هزار هکتار مساحت زمین‌های کشاورزی استان، برنج کشت می شود.

عظیمی اضافه کرد: به روایت آمارهای جهاد کشاورزی استان گیلان، ۴۳۰ هزار هکتار اراضی کشاورزی در استان وجود دارد که ۲۳۸ هزار هکتار آن (معادل ۵۵ درصد) زیر کشت برنج است. وزیر جهاد کشاورزی در اجلاس دوروزه منطقه‌ای برنج آسیای مرکزی و آسیای غربی که خرداد سال ۹۵ در رشت برگزار شد، بر این موضوع صحه گذاشت.

عضو هئیت علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی نواحی زیر ۱۰۰ متر از دریاهای آزاد را جلگه نامید و تصریح کرد: مساحت اراضی جلگه ای در گیلان ۴۶۲ هزار و ۳۴۰ هکتار است و حدود ۳۳ درصد از زمین های کشاورزی استان در نواحی جلگه ای قرار دارد. براساس آمارها، سهم مساحت کشت برنج در جلگه ۳۴٫۶ درصد و به روایت جهاد کشاورزی، ۵۱ درصد است.

وی با بیان اینکه سکونت‌گاه ۹۰ درصد از جمعیت روستایی گیلان در نواحی جلگه‌ای است، گفت: تداوم کشت برنج در گیلان، سودآوری کشت برنج برای کشت‌کاران در جهت اقتصادی و اشتغالزایی، نقش کشت برنج در میانگین سرانه درآمد تولید ناخالص استان، پیامدهای اقتصادی و طبیعی کشت برنج و پیدا کردن بدیل برای کشت برنج ،نیازمند بررسی‌های همه جانبه توسط کارشناسان و برنامه‌ریزان منطقه‌ای است.

عظیمی با اشاره به وضعیت کشاورزی در گیلان، کشت برنج در آینده را بسیار شکننده دانست و اضافه کرد: کشاورزی به انتخاب گونه‌های مفید گیاهی متناسب با اقلیم و شرایط طبیعی محل برای کشت و استفاده از محصول نهایی آن در تغذیه انسان اتلاق می‌شود و بشر از ۱۰ هزار سال پیش به این شناخت رسیده است. در واقع بشر در هر جایی از جهان بهترین گونه را انتخاب و از محصولش استفاده کرده است.

وی کشت برنج را عامل سکونت در جلگه گیلان دانست و یادآور شد: جلگه گیلان فقط زمانی توانست به بستری برای سکونت و فعالیت گسترده انسان تبدیل شود که کشت برنج در آن از طریق انتشار پخشی(سرایتی) از نواحی شرقی که همان گلستان و مازندران کنونی است، در جلگه گیلان رواج یافت. در واقع سکونت گسترده انسان در جلگه گیلان لزوماً با کشت برنج ملازمت داشته و کشت برنج در اقتصاد معیشتی آغاز تاریخ گیلان یک ضرورت بوده، اما امروز این ضرورت به آن شکل تاریخی وجود ندارد و کشت برنج در شرایط کنونی دیگر گونه مفید گیاهی برای کشاورزی استان نیست.

وی گونه مفید گیاهی را گونه‌ای دانست که تثبیت انرژی بیشتری انجام دهد و اظهار کرد: امروزه انتخاب گونه گیاهی مفید برای کشت و کشاورزی در به دام انداختن و تثبیت هر چه بیشتر انرژی خورشید در فرایند فتوسنتز گیاهی خلاصه می‌شود؛ یعنی انتخاب گونه‌هایی از گیاهان در فعالیت کشاورزی ارجح‌تر است که بتواند در قیاس با سایر گونه‌ها هم به لحاظ زمان و هم به لحاظ توان جذب انرژی بیشتری تثبیت کند.

عضو هئیت علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با بیان اینکه ضعف کشت برنج در تثبیت بیشتر انرژی خورشید محرز است، افزود: بین ۳۴ تا ۵۱ درصد از مساحت جلگه و حدود ۶۰ درصد از اراضی کشاورزی گیلان زیر کشت برنج قرار دارد، اما برنج گیاه بومی منطقه گیلان نیست و فقط در درجه حرارت بالای ۲۰ درجه در ماه های اردیبهشت، خرداد و تیر می تواند فعالیت بیولوژیکی انجام دهد و انرژی تثبیت کند و عملا در ۹ ماه دیگر از سال زمین های زیر کشت برنج هیچ استفاده‌ای ندارند. 

وی تولیدات کشاورزی اعم از گندم، زعفران، چای، برنج، سویا و پسته را در زمره کالای استراتژیک دانست و تصریح کرد: یکی از مهمترین دلایل اصرار بر کشت برنج در گیلان سیاست ملّی فراهم کردن امنیت غذایی با تداوم کشت‌های استراتژیک می‌باشد؛ این در حالی است که یکپارچگی جهان چندقطبی دستیابی به غذا را در بازار جهانی آسان‌تر کرده است.

عظیمی با پیش فرض استراتژیک نبودن برنج، ادامه داد: کالای استراتژیک کالایی است که تولید آن برای یک کشور حیاتی بوده و فقدان آن می‌تواند کشور را در شرایط معینی دچار بحران شدید اقتصادی و سیاسی کند. هم اکنون ظرفیت تولید ۱۴ میلیون تن گندم و بیش از ۵ میلیون تن سیب زمینی و محصولات دیگر نظیر جو در کشور وجود دارد که می تواند در شرایط اضطراری جایگزین برنج شود.

وی با بیان اینکه قلمروهای اصلی تولید محصولات کشاورزی در جهان تجاری است؛ نه صرفاً معیشتی، تصریح کرد: مزیت اقتصادی یک محصول کشاورزی در این است که رقابتی باشد و بتواند ارزش افزوده بیشتری در قیاس با فضای اشغال شده تولید کند. لذا تولید برنج در گیلان مزیت رقابتی و اقتصادی ندارد.

عضو هئیت علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی روابط پسینی تولید برنج را بسیار اندک دانست و عنوان کرد: هر چه روابط پسینی تولید محصول کشاورزی بیشتر باشد، نقش آفرینی اقتصادی آن هم به لحاظ تولید ارزش افزوده بیشتر و هم به لحاظ ایجاد اشتغال افزایش می‌یابد.

عظیمی با بیان اینکه طریقه کشت برنج در گیلان در کشوری نیمه خشک با میانگین بارندگی سالانه ۲۵۰ میلی متر می تواند دشواری‌های بزرگی را ایجاد کند، گفت: هر هکتار سطح زیر کشت برنج حدود ۲۰ هزار مترمکعب آب در سال مصرف می‌کند لذا کشت برنج ضمن مصرف مسرفانه آب، در بهره‌گیری از مزیت اقلیمی گیلان ناتوان است.

وی با بیان اینکه ۹۵ درصد آب مصرفی ایران در بخش کشاورزی و عمده آن در کشت برنج استفاده می‌شود، خاطرنشان کرد: بررسی‌ها نشان می‌دهد که میزان بارندگی در طی سه ماهه کاشت و داشت برنج در گیلان حدود ۱۴۱ میلی متر است که ۱۰ درصد از کل بارندگی های استان را به خود اختصاص می دهد. در واقع برنج از مزیت‌های اقلیمی استان بی بهره و وابسته به آب‌های خارج از استان است.

عضو هئیت علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی منبع رژیم غذایی انسان امروز را صرفاً محلی و سنتی ندانست و اظهار کرد: گروه‌های انسانی که در مناطق مختلف اقلیمی حضور داشتند، به شکلی منابع مورد نیاز بدن برای سوخت و ساز را تامین کردند، اما در حال حاضر عادت‌های غذایی واحدی در حال شکل‌گیری است و رژیم غذایی در گیلان بر محور برنج دیگر ضرورتی ناگزیر نمی باشد.

عظیمی با بیان اینکه کشت برنج یکی از عوامل اقلیم نامساعد فصول گرم در گیلان است، تاکید کرد: اقلیم بسیار مرطوب و شرجی گیلان به ویژه در فصل آبگیری کرت‌های برنج در نواحی جلگه‌ای تشدید می شود. در واقع کرت‌بندی‌های کشت برنج به مثابه تشتک تبخیر هواشناسان عمل می‌کند.

وی کشاورزی را مجموعه‌ای از فعالیت‌ها نظیر زراعت، باغداری، شیلات، دامداری و جنگلداری دانست و افزود: کشاورزی یکی از سه بخش اقتصادی محسوب می‌شود که امروزه سهم آن در کل اقتصاد به طور مستمر رو به کاهش است. در واقع کشاورزی دیگر محور توسعه نیست و هم اشتغال در بخش کشاورزی، هم سهم آن در تولید ناخالص و هم میزان مصرف مواد غذایی در سبد خانوار رو به کاهش می‌باشد.

عضو هئیت علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی خواستار بررسی بدیل‌های کشت برنج که همسو با روند توسعه‌یافتگی بیشتر استان هستند، شد و خاطرنشان کرد: کشت برنج یک مزیت بسیار مهم دارد و آن مقاومت در برابر تغییر کاربری است. به دلیل حساسیت های قانونی امکان تغییر کاربری زمین‌های زیر کشت وجود ندارد، اما گیلان یک استان گردشگری است و روز به روز بر اهمیت و راه‌های دسترسی به آن افزوده می‌شود لذا خطر تسهیل شدن تغییر کاربری وجود دارد.

گفتنی است در پایان، چهارتن از کارشناسان حاضر در جلسه به بیان دیدگاه‌ها و پیشنهادات خود در خصوص مباحث مطرح شده توسط سخنران جلسه پرداختند.