راه سوم:   دکتر غلامعلی دهقان، فعال سیاسیاعتدالگرا و استاد دانشگاه در رشته تاریخ، در یادداشتی برای “راهبرد” نوشت:

کودتای ۲۸مرداد که اتفاق افتاد؛ جو ارعاب و ترس هم بر عرصه سیاسی کشور حاکم شد. مصدق در بازداشت و دیگران هم یا تسلیم وضع موجود و یا در حال فرار تا چه پیش آید.

به تعبیر اخوان ثالث: “هوا بس ناجوانمردانه سرد است”.

اما ۱۱۸روز بعد با حرکت دانشجویان دانشکده فنی دانشگاه تهران جو ارعاب ترک برداشته وخون سه دانشجوی مظلوم (بزرگ نیا، قندچی و شریعت رضوی) سرآغاز حرکت دانشجویی می شود تا یک ربع قرن بعد از آن واقعه؛ جنبش دانشجویی جنبش مردمی شود و انقلابی به بار نشیند.

🔅دراین باره، نکات زیر قابل توجه است:

۱- در اعتراض به ورود ریچارد نیکسون، معاون آیزنهاور رییس‌جمهور وقت آمریکا، به تهران دانشجویان که به درستی دست پشت پرده کودتای ۲۸مرداد را شناسایی کرده بودند، دست به اعتراض زدند تا به عاملان خارجی کودتا پیغام دهند مبارزه ادامه دارد. درست است که نهضت ملی شدن نفت به نتیجه نرسیده؛ امابه پایان هم نرسیده است.

۲- آمریکایی ها که در آغاز نشان می دادند همراه نهضت ملی شدن نفت هستند؛ پس از به قدرت رسیدن چرچیل در انگلستان در سال ۱۳۳۱ و همچنین تقارن آن با به قدرت رسیدن ایزنهاور در آمریکا در قضیه نفت ایران هماهنگ عمل کردند و در توطئه سرنگونی دولت ملی مصدق منافع کوتاه مدت خود را فدای منافع استراتژیک خود کردند.

بعدها برخی چهره های سیاسی آمریکا خود به این موضوع یعنی اشتباه در مشارکت کودتا اعتراف کردند؛ مثل خانم مادلین آلبرایت، وزیر خارجه وقت آمریکا، در زمان بیل کلینتون و یا باراک حسین اوباما، رییس‌جمهور سابق این کشور.

۳- هرچند پس از واقعه ۱۶آذر رژیم پهلوی با انعقاد قراداد کنسرسیوم سهم یکسانی به انگلیس و آمریکا در قضیه نفت ایران داد؛ اما هرچه به جلو آمدیم؛ نقش آفرینی آمریکایی ها بیشتر و چشمگیرتر شد و شاید به همین دلیل بود که بعدها و پس از پیروزی انقلاب سفارت آمریکا جای دیگر سفارتخانه ها به اشغال دانشجویان انقلابی درآمد که همین موضوع سبب تحولات مهم دیگری در صحنه سیاسی کشور شد.

۴- نگاهی به وقایع تاریخی نشان می دهد یک واقعه می تواند دومینووار سبب شکل گیری حوادث دیگری بشود.

کودتای ۲۸مرداد سبب نفرت از عاملان خارجی آن می شود: ۱۶آذر رخ می دهد؛ مبارزه ادامه پیدا می کند؛ انقلاب شکل می گیرد؛ سفارت آمریکا به جهت دخالت در ایران تسخیر می شود و…